Haber / Yorum / Bildiri

Kapitalizmin eşitsiz gelişme yasası, ultra-emperyalizm ve 3. Dünya savaşı

Barış ALPER

20. Yüzyıl başlarında emperyalizm tartışması Marksist literatürde önemli bir yer tutar. Emperyalizmin ne olduğu sorusuna farklı yanıtlar verilir. Tartışma esas olarak Kautsky ile Lenin arasında keskinleşir. İşçi ve sosyalist hareketin ilk bölünmesinde bu tartışmaların da etkisi olmuştur. 

Emperyalizm nedir? Bir politika mıdır, kapitalizmin en yüksek aşaması mıdır?

19. Yüzyılın sonunda ve 20. Yüzyılın başında eski emperyalizmden farklı yeni bir emperyalizm olgusuyla karşı karşıya kalınmıştır. İngiliz ekonomisti Hobson ile Avusturyalı ekonomist Hilferdig bu konuda ilk eser yazanlardır. Her iki ekonomist emperyalizme değişik yönlerden yanaşmışlardır. Hilferding 1910’da yazdığı “Finanskapital” (Mali-Sermaye) eserinde emperyalizm teorisinde önemli bir yeri olan “Finanskapital”i (Mali sermayeyi) inceler, Hobson da 1902’de yazdığı “İmperializm” eserinde şimdi birbirine rakip bir çok emperyalist güç olduğunu ve bunların her birinin siyasal genişleme ve ticari çıkar hırsıyla hareket ettiklerini ve mali veya yatırım çıkarlarının ticari çıkara egemen olduğunu belirtir. Lenin “Emperyalizm: Kapitalizmin En Yüksek Aşaması” eserinde bu yazarların eksikliklerini gösterir ve Kautsky’nin görüşlerinin bunlara yakınlığını belirtir.

 Lenin eserinde “emperyalizm genel anlamda kapitalizmin bazı özelliklerinin gelişimi ve doğrudan doğruya devamı olarak ortaya çıkmıştır…” der ve “bu süreç içinde, ekonomik yönden de önemli olay, kapitalist serbest rekabet yerine kapitalist tekellerin geçmesidir. Serbest rekabet kapitalizmin ve genel olarak meta üretiminin temel niteliğidir; tekel ise serbest rekabetin tam karşıtıdır; ama serbest rekabet, büyük üretimi yaratarak, küçük işletmeyi saf dışı bırakarak, büyük işletmenin yerine daha büyüğünü geçirerek, üretimdeki ve sermayedeki yoğunlaşmayı tekellerin doğduğu ya da tekelleri doğuran bir noktaya değin götürerek, gözlerimizin önünde, tekele dönüşmeye başlamıştır…” diye tekellerin, emperyalizmin nasıl oluştuğunu anlatır.

Lenin’in emperyalizm tanımı

Lenin, “Emperyalizmin olanaklı en kısa tanımını yapmak gerekseydi, şöyle derdik: emperyalizm, kapitalizmin tekelci aşamasıdır” der ve emperyalizmin beş temel özelliğini kapsayan tanımı şöyle yapar:

“1. Üretimde ve sermayede görülen yoğunlaşma öyle yüksek bir gelişme derecesine ulaşmıştır ki, ekonomik yaşamda kesin rol oynayan tekelleri yaratmıştır; 2. banka sermayesi sanayi sermayeyle kaynaşmış, ve bu ‘mali-sermaye’ temel üzerinde bir mali-oligarşi yaratılmıştır; 3. sermaye ihracı, meta ihracından ayrı olarak, özel bir önem kazanmıştır; 4. dünyayı aralarında bölüşen uluslararası tekelci kapitalist birlikler kurulmuştur; 5. en büyük kapitalist güçlerce dünyanın toprak bakımından bölüşülmesi tamamlanmıştır. Emperyalizm, tekellerin ve mali-sermayenin egemenliğinin ortaya çıktığı; sermaye ihracının birinci planda önem kazandığı; dünyanın uluslararası tröstler arasında paylaşılmasının başlamış olduğu ve dünyadaki bütün toprakların en büyük kapitalist ülkeler arasında bölüşülmesinin tamamlanmış bulunduğu bir gelişme aşamasına ulaşmış kapitalizmdir.”

Kautsky’nin emperyalizm tanımı

Bu temelde Lenin o dönemde Marksist bir teorisyen olan Kautsky ile tartışır. Lenin “Emperyalizm: kapitalizmin en yüksek aşaması” eserinde Kautsky’nin “emperyalizmin ekonominin bir “evre”si, ya da aşaması değil de, mali-sermayenin “yeğlediği” bir politika, belirlenmiş bir politika olduğunu söyleyerek, bizim yukarıdaki emperyalizm tanımımıza karşı çıkmıştı” dediğini ve Kautsky’nin emperyalizm tanımının kendisinin ortaya koyduğu “düşüncelere taban tabana karşıt” olduğunu belirtir. Kautsky’nin emperyalizm tanımı şöyledir:

“Emperyalizm, büyük ölçüde gelişmiş sanayi kapitalizmin ürünüdür. Onu, sanayileşmiş her kapitalist ulusun, gittikçe daha geniş tarım bölgelerini, bu bölgelerde hangi uluslar oturursa otursun, bağımlı kılmak ve ilhak etmektir.”

Lenin’in Kautsky’ye eleştirileri

Lenin Kautsky’nin tanımının “tek yanlı” olduğunu, “ulusal sorunu keyfî olarak tek başına ele” aldığını, “onu keyfî ve yanlış olarak yalnızca başka ulusları ilhak eden ülkelerin sanayi sermayelerine” bağladığını; “daha az keyfî ve daha az yanlış diyemeyeceğimiz bir tarzda, tarımsal bölgelerin ilhakını ön plana” ittiğini belirtir.

Lenin “ermperyalizm bir ilhak eğilimidir; Kautsky’nin tanımı, siyasal yönden bu noktaya indirgenmektedir, doğru, ama çok eksik bir tanım; çünkü emperyalizm, genellikle, bir şiddet ve gericilik eğilimidir” der ve Kautsky’nin sorunun ekonomik yanıyla ilgilenmediğini, emperyalizmin özelliğinin sanayi sermayede değil, mali-sermayede olduğunu, emperyalizmin yalnızca tarım bölgelerini değil, yüksek ölçüde sanayileşmiş bölgeleri de ilhak etmek istediğini göz ardı ettiğini belirtir. Örnek olarak Almanya’nın Belçika’da, Fransa’nın Lotringen’de gözü olduğunu söyler. Emperyalizm, “yeni bir paylaşma durumunda her çeşit toprağa” el atar, emperyalizm için başta gelen şey, ”egemenlik için çalışan büyük güçler arasındaki rekabettir; yani doğrudan doğruya kendisi için değil, ama rakipleri zayıflatmak, onların egemenliklerini sarsmak için de toprak ilhak” eder. “Kautsky, emperyalizmin politikasını ekonomisinden ayırmakta; ilhakların mali-sermayece “tercih edilmiş” bir politika olduğunu ileri sürmekte… tam anlamıyla mali-sermaye döneminde tamamlanmış olan ve en büyük kapitalist devletlerin arasındaki rekabetin günümüzdeki biçimlerinin kendine özgü temelini meydana getiren ‘dünyanın paylaşılması olayının’ emperyalist olmayan bir politikayla bağdaşabileceği” konusunu ileri sürüyor. “Vardığı sonuç da, Marksizm’in yerine, burjuva reformizmi oluyor. “

Kautsky’nin ultra-emperyalizm fikri

“Salt ekonomik açıdan”, diye yazıyor Kautsky, “kapitalizmin, kartellerce izlenen politikanın dış politika alanına taşacağı yeni bir evre, bir ultra-emperyalizm evresi olanaksız değildir. Yani bir süper emperyalizm evresi bütün dünya emperyalistlerinin kendi aralarındaki savaşımı bırakıp birleştikleri, kapitalist düzen içindeki savaşların bittiği bir evre, uluslararası ölçüde birleşmiş mali-sermayeyle ‘yeryüzünün hep birlikte, ortaklaşa sömürüleceği’ bir evre.”

Lenin, Kautsky’nin “ultra-emperyalizm” fikrinin, emperyalizm savunucularının değirmenlerine su taşıyan çok yanlış bir fikir olduğunu, mali-sermaye egemenliğinin, dünya ekonomisindeki eşitsizlikleri ve çelişkileri azaltacağı fikrini desteklediğini belirtir ve gerçekte, mali-sermayenin bu eşitsizlikleri ve çelişkileri artırdığını vurgular ve şöyle der:

“Bu gerçeği, iktisadi ve siyasal koşulları, büyük değişiklikleriyle, çeşitli ülkelerin gelişim hızları arasındaki aşırı ölçüde eşitsizlikle, emperyalist devletlerin giriştikleri sert savaşımlarla birlikte, “barışçı” ultra-emperyalizm konusunda Kautsky’nin küçük, ahmakça masalıyla karşılaştırınız…

Mali-sermaye ve tröstler, dünya ekonomisinin farklı unsurlarının gelişmesinin ritmleri arasındaki farklılıkları azaltmaz, çoğaltır. Oysa, kuvvetler arasındaki ilişki, değişikliğe uğradıktan sonra, kapitalist düzende çelişkilerin çözümünü sağlayacak kuvvetten başka şey var mıdır?…

Dünya emperyalistleri arasındaki savaşım kızışmaktadır. Mali-sermayenin, özellikle kârlı, denizaşırı ve sömürge işletmelerden aldığı haraç artmaktadır… 

Sorun şudur: bir yandan, üretici güçlerin gelişmesi ile sermaye birikimi arasında; öte yandan, mali-sermaye için sömürgelerin ve “nüfuz bölgelerinin” paylaşılmasında mevcut oransızlıkların ortadan kaldırılması konusunda, kapitalizmin bulunduğu yerde, savaştan başka bir araç var mıdır?”

Kautsky, ultra-emperyalizm veya süper-emperyalizm teziyle dış politikada emperyalist devletlerin kendi aralarındaki savaşı bırakıp birleşebileceklerini, yeryüzünü hep birlikte ortaklaşa, “barışçıl” sömürebileceklerini ileri sürmektedir. Bu ise kapitalizmin, emperyalizmin doğasına aykırıdır. Kautsky’nin böyle bir sonuca varmasının nedeni ise, 20. Yüzyılın başında Avrupa’da uzun savaşlar sonunda emperyalist güçler (başta İngiltere ve Fransa ve diğerleri olmak üzere) dünyayı güçleri oranında kendi aralarında bölüşmüşler, “barışçıl” olarak sömürüyorlardı. (Osmanlıyı bölen Sky-Picot anlaşması burada bir örnektir.) Bu durum Kautsky gibi bir Marksist teorisyene kadar birçok aydında artık emperyalist devletler arasında savaşların bittiğini, barışçıl sömürü dönemine girildiği anlayışını yaratıyordu.

Lenin’e göre ise bu kapitalizmin eşitsiz gelişme yasasına aykırıdır. Kapitalist-emperyalist sistemde bir kapitalist ülke ekonomik, sosyal, politik, askeri olarak en güçlü emperyalist ülkeyi geçerse, dünyanın gönüllü yeniden bölüşümü olmayacağı için savaş kaçınılmaz olur. Almanya’nın gelişip en büyük emperyalist devlet İngiltere’yi geçmesi ve pay istemesiyle iki dünya savaşı kaçınılmaz oldu. Kapitalizmin eşitsiz gelişme yasasına göre emperyalizm savaşsız yapamaz, bu onun doğasında vardır. Kapitalizmin eşitsiz gelişme yasasına göre gelişen bir ülke diğerlerine meydan okumaya başlar ve dünyayı yeniden paylaşım savaşını kaçınılmaz kılar. Böyle bir gelişme oluşuncaya kadar emperyalist ülkeler kendi aralarında sanki barışçıl bir yaşam varmış izlenimini bırakırlar. Kautsky’nin gördüğü tek taraflı emperyalizmin bu yanıdır. Kautsky ayrıca parlamenter yollarla burjuva devlet aygıtını ele geçirerek reformlarla yavaş yavaş sosyalizme gerçekleşebileceğini de savunur. Bu ise tam anlamıyla “reformizm”dir.

Lenin-Kautsky tartışması günümüzde hâlâ günceldir

“Bundan 100 yıl önce yapılan bu tartışma nasıl güncel olabilir, günümüze ışık tutabilir?” diye sorulabilir. Bu 100 yıl içinde üretici güçler çok gelişti, artık dijital çağda, yapay zekâ çağında yaşıyoruz, emperyalizm, mali-sermaye değişiyor, teknoloji tekelleri, kripto para birimi, bitcoin ortaya çıkıyor. Tüm bunlar doğru. Ama tartışmanın özü değişmiyor. Kapitalizmin eşitsiz gelişme yasası bugün de geçerlidir. Gelişen bir ülke veya bir emperyalist ülke diğerlerine meydan okuyacak ve dünyanın yeniden paylaşılmasını isteyecek, bir dünya savaşına neden olacaktır. Gelişen üretici güçler ve değişen kapitalist-emperyalist sistem bu gelişmeyi, emperyalist ülkeler arasındaki rekabeti, bir savaş durumunu daha da keskinleştirmiştir. Yine de böyle bir durum ortaya çıkıncaya kadar, belli evrelerde ultra-emperyalizm veya süper-emperyalizm fikri gündeme gelebilmektedir. Geçmişte bunun bir nedeni reel sosyalizmin varlığı idi. İkinci nedeni de reel sosyalizmin yıkılmasıydı.

Reel sosyalizm ve emperyalist ülke çelişkilerinin arka plana düşmesi

Reel sosyalizm döneminde tüm emperyalist ülkeler Sovyetler Birliği’ne ve reel sosyalist ülkelere karşı birleştiler, kendi aralarındaki savaşlara “son” verdiler.  Çünkü Sovyetler Birliği ve reel sosyalizm onların var olma gerçeğini “tehdit” ediyordu. Dünyada iki sistem vardı: Sosyalist sistem ve Kapitalist sistem. Kavga bu iki sistem arasında gidiyordu. Sosyalist sistem sömürge ülkelere ve kapitalist ülkelerdeki işçi ve emekçilere başlarındaki kapitalist-emperyalist sistemi yıkıp atmak için büyük bir olanak sağlıyordu. Sosyalizmin varlık ve desteğiyle Afrika, Asya ve Latin Amerika’da sömürgeler ulusal kurtuluş savaşları sonunda bağımsızlaşması emperyalizmin bir yenilgisiydi. Bu yine bazı devrimciler tarafından devrimin merkezinin 3. Dünyaya kaydığı gibi yanlış anlayışların ortaya çıkmasına da neden oluyordu. Oysa devrimin merkezini belirleyen sistem savaşıydı.

Kapitalist-emperyalist ülkeler bu sosyalizm “tehlikesine” karşı birleşmek zorunda kalıyorlardı. Kendi aralarında dünyayı paylaşım savaşı yerine sosyalizme karşı savaşı öne alıyor, büyük bir çatışma için hazırlanıyorlardı. Böylesi bir durumda en büyük emperyalist güç ABD etrafında birleşen kapitalist-emperyalist devletler birbirlerine “barışçıl” davranıyorlardı. Bu ise bazı küçük burjuva sol ve demokratik güçlerinde, Kautsky’de olduğu gibi, emperyalist devletlerin birbirlerine barışçıl olduğu izlenimini yaratıyordu. Bu ise yanlıştı, sistem savaşını, emperyalistler için varlık-yokluk savaşı olduğunu görmemekti. Sosyalist sisteme karşı savaş hazırlığı kendi aralarında o an bir savaşa olanak vermiyordu. Ayrıca hiçbirinin en güçlü emperyalist ülke ABD’ye yetişecek, ona meydan okuyacak bir gücü de yoktu. Onun için aralarında sanki bir barışçıl dönem var görünümünü veriyordu. Bu en güçlü hegemon ülke ABD’yi her bakımdan geçememe ve sistem savaşında ABD’nin ekonomik, askeri her türlü üstünlüğünü kabul o dönemde ortaya çıkan yeni bir olguydu.

Reel sosyalizmin çökmesinden sonraki barışçıl evre 

Sovyetler’in ve reel sosyalizmin 1989’da çökmesi, sistem savaşını kaybetmesi dünyada kapitalist-emperyalist sisteme politik olarak büyük bir üstünlük, ekonomik olarak da büyük bir yağma alanı yarattı. Bering Boğazı’ndan Elbe nehrine kadar Avrasya bölgesi kapitalist-emperyalist ülkelerin talanına açıldı. Sosyalist ülke halklarının 70 veya 40 yıllık birikimi emperyalist ülkelerin vurgun alanı oldu. Küreselleşme adı altında bu büyük alanda her emperyalist ülke gücü yettiğince pay aldı. Bu öylesine büyük bir zenginlikti ki, bölüşmek için savaşa gerek yoktu. İsteyen istediği kadar götürebiliyordu. Bu küreselleşmenin tartışılmaz lideri ABD idi. ABD öncülüğünde yeni bir dünya düzeni kabul görüyordu. Hegemon ABD idi. ABD ekonomik, askeri, teknoloji, yeraltı ve yerüstü kaynakları, dünyadaki üsleri ve nüfuz alanlarıyla öylesine güçlüydü ki, dünyadaki diğer tüm ülkelerin gücü ABD’nin bu gücüne ulaşamıyordu. Bu koşullarda dünyada öyle bir ortam yaratıldı ki, ABD’nin tartışılmaz hegemonyasında tüm dünya hakları savaşsız, barış, demokrasi, özgürlük ve refah içinde birlikte yaşayabileceklerdi. Kapitalizmin eşitsiz gelişme yasası sona ermiş, sınıf savaşları bitmiş, kapitalizmle tarihin sonu gelmişti. Kapitalizmde halklar mutluluğu bulmuştu. Bu Kautsky’nin” barışçıl” ultra-emperyalizm görüşünü de aşan bir görüştü. Sosyalizmin yenildiği bir dönemde bunlar anlaşılır görülebilirdi.

Ama bu durum 2000’li yılların başına kadar sürdü. ABD’ye karşı koyacak, onun hegemonyasını tartışılır yapacak bir güç daha yoktu. ABD’de bu fırsattan istifade eskiden kalma kendisine itiraz edecek Körfez bölgesindeki Irak’ta Saddam’ı, Akdeniz bölgesinde Yugoslavya’da Miloseviç’i, Libya’da Kaddafi’yi, Suriye’de Esad’ı bitirdi. 2000’li yılların başında dünyadaki durum değişmeye başladı. ABD’nin hegemonyası sorgulanır oldu. 2010 yıllarına doğru Putin’le birlikte Rusya kendini toparladı, Çin olağanüstü bir gelişme gösterdi ve 2012 yılından beri Xi Jinping’le birlikte büyük bir atak yaptı. ABD’nin gücünü Rusya ve özellikle Çin tartışılır hale getirdiler. Bu şartlarda ABD kendisine meydan okunduğunu görünce önce eski Avrupa ülkelerini kendisine sıkı sıkıya bağlamaya, Rusya ve Çin’le ilişkilerini kesmeye zorlamaya başladı. Şu andaki durum özellikle Çin hızla ekonomik güç olarak ABD’ye yetişmeye çalışmakta (ABD’nin GSMH 32 trilyon, Çin 21 trilyon, Almanya 5 trilyon), teknolojik olarak ABD ile yarışmakta, askeri olarak açığı kapatmaya çalışmaktadır.

Çin’in her alanda ABD’yi geçer duruma gelmesi daha epeyce zaman alacağı görülmektedir. Ama artık ABD’nin hegemonyasını sürdüreceği günler sayılıdır. ABD öncülüğünde halkların göstermelik barış, demokrasi, özgürlük ve refah içinde yaşama dönemi sona ermiştir. Büyük bir baskı, zulüm, sömürü ve yoksulluk dönemi gelmektedir, hatta bu dönem otoriter rejimlerle birlikte başlamıştır bile. Ülkemiz bunlardan biridir. ABD’deki Trump dönemi bir diğeridir. Trump tam Lenin’in dediği gibi rakibi Çin’i zayıflatmak için şimdiden toprak ilhakına başlamıştır. Kanada ve Grönland’ı istemesi, Latin Amerika’yı “arka bahçe” ilan etmesi, İran’ı ve petrollerini almaya kalkması, ulaşım ve iletişim yollarını ele geçirmeye çalışması Çin’in yükselişini durdurmak içindir. Ama Çin’in ABD’yi geçtiği ve dünyanın yeniden paylaşılmasını istediği an bir 3.Dünya Savaşı kaçınılmaz olacaktır.

Ama bir 3. Dünya savaşı halkların kaderi değildir. Eğer halklar birleşirse, yeni bir dünya savaşını önleyebilir. Bunun için ise halkların, işçi ve emekçilerin kendi öncüsü olacak olan yeni bir Marksist-Leninist partisini yaratması ve tüm savaş karşıtı güçlerin ittifakını oluşturması, uluslararası yeni birlikler kurması gerekmektedir. Çin’in ABD’ye yetişmek için ihtiyaç duyduğu zaman ilerici güçler çok iyi değerlendirmelidir. Zaman az, ama hedef başarılmaz, savaş önlenemez değildir.

Bir yanıt yazın